Overeenkomsten

Na de analyse van zowel de ontwikkelingen van de schilderkunst in de Renaissance en de ontwikkelingen op het gebied van afbeeldingen op een beeldscherm, kan ik enkele overeenkomsten aanwijzen.


Figuur 14: Detail van fresco uit de St. Sylvestrekapel in I Santi Quattro Coronati (klik om te vergroten)

Van symbool naar realisme
De belangrijkste overeenkomst tussen de overgang naar Renaissance in de schilderkunst en de ontwikkelingen van computerafbeeldingen is die waarin de symbolen vervangen worden door realistische figuren.
Dit zien we in de Renaissance gebeuren als personages niet meer geschilderd worden volgens de vaste regels waarmee ieder mens moet worden afgebeeld. In de fresco's uit I Santi Quattro Coronati is goed te zien hoe de gezichten van de verschillende personages precies hetzelfde opgebouwd zijn. Aan de attributen van de personages is te zien om wie het gaat, zo herkennen we keizer Constatijn aan zijn purperen gewaad en de Paus aan zijn mijter. De gezichten hebben een vrij uitdrukkingsloos karakter.
Ook op de vroege internetpagina's zien we dat er veel gebruik wordt gemaakt van symbolen. Zo zien we dat bijna alle afbeeldingen symbolisch bedoeld zijn op The (unofficial) Elvis Homepage, ondersteund door tekst onder de afbeeldingen.
De overeenkomst is duidelijker te zien bij videogames. Mario is in Super Mario Bros een onduidelijk mannetje, samengesteld uit een paar pixels. De broer van Mario, Luigi, wordt gebruikt als personage voor een eventuele tweede speler. Luigi is alleen van Mario te onderscheiden door een andere kleur broek.
De fresco's in de Arenakapel geven afbeeldingen voor het eerst diepte, maar daarvoor was de ontwikkeling al op gang gekomen waarin personages preciezer werden weer gegeven. Deze ontwikkeling werd verder voortgezet in de Renaissance omdat er meer interesse ontstond in de uniekheid van de mensheid. Daardoor werden ook personages in fresco's veel gedetailleerder weergegeven. Het realistischer afbeelden wil niet zeggen dat het afgebeelde helemaal geen symbolische boodschap met zich mee kan dragen. Hoe realistisch afgebeeld ook, een god van de oorlog kan nog steeds een oorlog verbeelden.
Dankzij de voortdurende ontwikkelingen in de techniek konden ook de personages in games veel nauwkeuriger en gedetailleerder weergegeven worden. Mario en Luigi kunnen nu makkelijk van elkaar onderscheiden worden omdat ze echt van elkaar verschillen. Deze personages hebben nu ook veel meer mogelijkheden om uit te groeien naar echte karakters met een dieper verhaal.


Figuur 15: Mario, gespeeld op een Nintendo GameCube (klik om te vergroten)

Figuur 16: Luigi, gespeeld op een Nintendo GameCube (klik om te vergroten)

Immersion
De ontwikkelingen in zowel de schilderkunst als de gamewereld richting meer realisme geven de toeschouwer of speler veel meer mogelijkheden om zich in te leven. Bij de afbeeldingen uit de Middeleeuwen wordt een groot beroep gedaan op het inlevingsvermogen van de toeschouwer. De afbeelding geeft hints of cues en de fantasie van de toeschouwer moet het werk verder zelf doen. We zien hetzelfde bij vroege computerspelletjes, met als extreem voorbeeld natuurlijk Pong. De speler zelf maakt in z'n hoofd een voorstelling van het spel.
In deze gevallen staat de afbeelding in dienst van de conceptuele boodschap, in de Middeleeuwen bijna altijd een bijbels verhaal. Met de ontwikkeling van de schilderkunst komt naast de conceptuele boodschap ook de visuele indruk naar voren.(11)
Het gaat niet meer alleen om de boodschap, maar ook de manier van presenteren krijgt een groeiende belangstelling. Schilders experimenteren met perspectief om een zo realistisch mogelijke afbeelding te krijgen. Deze ontwikkelingen zorgen ervoor dat er van de toeschouwer veel minder fantasie nodig is, hij kan zich veel makkelijker inleven in de situatie zoals die geschilderd is.
Zodra de videogame-industrie ook de mogelijkheden in handen krijgt om perspectief te gaan gebruiken in hun games zien we een grote omslag. De ontwerpers creëren complete 3D-werelden waarin met het personage rondgelopen kan worden. Voor de ervaren gamer is dat nog wel even wennen omdat de standaard gamepad ineens heel anders bestuurd moet worden omdat er een derde dimensie is bijgekomen. De spellen zijn veel realistischer geworden met als uitkomst dat de fantasie minder nodig is, maar de inleving in die 3D-wereld juist sterker wordt.
De fresco's van Pozzo in de Sant'Ignazio gaan zelfs nog een stap verder. Het verschil tussen realiteit en afbeelding gaat daar verloren. Als de toeschouwer op precies de juiste plek gaat staan dan kan hij onmogelijk het onderscheid maken. De game-industrie is nog niet zo ver, tot nu toe zijn spelers altijd gebonden aan een beeldscherm. Misschien dat de verdere ontwikkeling van de CAVE tot gameapparaat daar verandering in kan brengen.

Van ambacht naar kunst
Schilderwerken werden in de Middeleeuwen eerder als ambachtswerk gezien dan als kunstwerk. Creativiteit speelde een ondergeschikte rol omdat de schilder altijd gebonden was aan de afbeeldingconventies uit die tijd. Een schilder schilderde volgens de regels uit het boek. Langzaam maakte de schilder zich los uit deze positie dankzij onder andere de experimenten van Giotto. Ook door de kunstwedloop tussen de alsmaar rijker wordende steden en families in Italië kreeg de schilder veel meer aanzien als creatief kunstenaar. Dit valt samen met de verandering van de nadruk in een schilderwerk van alleen concept naar zowel concept als visuele presentatie.
We kunnen deze ontwikkeling in een kleine mate terugzien in de opkomst van het gebruik van Flash op internet. In de beginjaren van internet werd het medium vooral gebruikt door grote bedrijven en universiteiten, dit veranderde toen het internet beschikbaar kwam voor het grote publiek. Het was nu interessant om als bedrijf een website te maken om klanten te trekken. De mogelijkheden werden nu vooral voor commerciële doeleinden gebruikt. Maar ook hier zien we dat een aantal webdesigners creatiever bezig wil zijn dan alleen webpagina's bouwen en verkopen. Flash leent zich hier uitstekend voor omdat het een webdesigner een enorme vrijheid geeft hoe hij zijn webpagina wilt inrichten. We zien dan ook dat het gebruik van Flash voor commerciële sites terugloopt, maar dat het aantal zogenaamde Flash-art-sites gestaag toeneemt. Lev Manovich gaat zelfs zo ver dat hij de Generation Flash een nieuwe kunstgeneratie noemt waarbij interfacedesign en kunst samenvallen.(12) Een interessant voorbeeld is de site PrayStation (http://www.praystation.com).

Naar Hoofdstuk 5 >>

11. Van Hezewijk, Een mentale standaarduitrusting als conditie voor modernisering, uit: Psychologie & Maatschappij, 1990
12. Manovich, Generation Flash, http://www.manovich.net, 2002